העיר עתיקה - 2

 צווישן אלע בנינים אין דעם אידישן קווארטאל שטארצט ארויס דער פראכטפולער מאיסטעטישער בית הכנסת 'חורבת ר' יהודה החסיד', אדער ווי עס ווערט גערופן אין קורצן, 'דער חורבה'. די היסטאריע פון דעם בית המדרש גייט צוריק צום יאר תס''א (700'), ווען הונדערטע עולים, אין שפיץ פון רבי יהודה החסיד, זענען ארויפגעקומען וואוינען קיין ירושלים.  (נישט זיך פארמישן מיט דער באקאנטער רבי יהודה החסיד, פון די באקאנטע בעלי תוספות, און פון דער באקאנטע 'צוואת רבי יהודה החסיד' וועלכער האט געלעבט 500 יאר בעפאר.) די לעצטע דריי יאר איז ער, דורכאויסן וועג, ארומגעפארן איבער אלע לענדער פון מזרח און צענטראל אייראפע וואו עס האבן זיך אנגעשלאסן מער און מער אשכנז'ישע עולים. ר''ח חשון איז די די גרופע וואס האט זיך געציילט ביי פופצן הונדערט נפשות, ענדליך דערגרייכט דעם הייליג שטאט ירושלים. דערמיט האָט זיך געטאָפלט די אידישע באַפעלקערונג אין ירושלים, וועלכע האָט פאַרדעם געציילט אויך אַרום 1200 צו 1500 נפשות, ביז דאַן כמעט אויסשליסליך ספרדי'שע אידן.                                                           

אנקומענדיג קיין ירושלים האָט רבי יהודה חסיד אָפגעקויפט אַ ליידיגן חצר וואָס האָט זיך געפונען נעבן דער רמב"ן שול און נעבן דער שול פון של"ה הקדוש, וועלכער האָט עולה געווען קיין ארץ ישראל מיט 100 יאָר פריער. דעם חצר האָט ער אָּפגעקויפט פון די אַראַבער, וועלכע האָבן דאָס אויף אַראַביש גערופן "דיר אל שכנאַז", וואָס מיינט דער הויף פון די אשכנזים.  

אבער בלויז זעקס טעג דערויף , ו' חשון, האבן די אידן געכאפט א שטארקן קלאפ, ווען זייער מנהיג איז אוועק אין יונגן עלטער פון 41 יאר. די אידן האבן זיך יעצט געפינען שטעקן געבליבן איינער אליינס צווישן מגיפות און הונגער. די נארוואס אנגעקומענע אשכנזים האָבן געדונגען אַראַבישע אַרבייטער צו בויען אַ בית המדרש אין דעם חצר. זיי האָבן אָבער נישט געהאַט די מעגליכקייט צו באַצאָלן פאַר די אַרבייטער. די לאָקאַלע אידישע באַפעלקערונג איז נישט געווען וויליג זיי צו העלפן, בפרט ווען עס איז אַלץ מער קלאָר געוואָרן אַז א טייל פון זיי זענען נאכפאלגערס פון שבתה צבי ימ''ש. 

די אַראַבער האָבן גערעכנט גרויסע ּפראָצענטן פאַר די געלטער וואָס מען איז זיי געבליבן שולדיג פאַר'ן בויען די שול. במשך פון צוואָנציג יאָר זענען די חובות אומגעהויער געוואַקסן. שבת קודש פרשת לך לך, ח' חשון שנת תפ"א, (720') האָבן די אַראַבער דורכגעפירט אַ ּפאָגראָם, וואס האט זיך גע'ענדיגט מיט א שריפה אויפן בית המדרש. זינט דאן איז דאס באקאנט אלס די חורבה שול.  

פון דעמאלט אן איז פאר במשך איבער הונדערט יאר געווען פארבאטן פאר אשכנז'ישע אידן צו וואוינען אין ירושלים.  די אַראַבער האָבן יעדן אשכנזי'שן איד געהאַלטן פאַראַנטוואָרטליך פאַר דעם חוב. פאר די וואס זענען יא געבליבן וואוינען אין ירושלים האבן געדארפט גיין אנגעטון אין ספרד'ישן לבוש, פשוט זיך צו זעלבסט באשיצן. 

אין שנת תקע"ב (814') האָט אין ארץ ישראל אויסגעבראָכן אַ שווערע מגיפה. די מגיפה האָט אָנגעהאַלטן צוויי יאָר און האָט הויּפטזעכליך געבושעוועט אין גליל.  טייל פון דער קהילה פון די פרושים, וועלכע זענען געווען פון די תלמודי הגר''א, זענען אַנטלאָפן פון צפת און האָבן זיך באַזעצט אין ירושלים. ווען די מגיפה האָט זיך געענדיגט זענען רוב צוריקגעפאָרן קיין צפת. געציילטע יחידים זענען געבליבן אין ירושלים, וואו זיי האָבן געגרינדעט אַן אשכנזי'שע קהילה. די קהילה איז באַשטאַנען פון 20 נפשות, בלויז 9 העכער בר מצוה. אינדערוואָכן האָבן זיי געדאַוונט מיט די ספרדים. שבת האָבן זיי געדאַוונט פאַר זיך. איין ספרדי האָט זיי געהאָלפן משלים זיין.

א טויש איז געקומען אין יאר תקצ''א (831') ווען א''י איז געווארן איינגענומען דורך דער עגיפט'ישער הערשער מוכאמעד עלי. נאך וואס אין יאר תקצ''ד האט פאסירט א שרעקליכער ערד-ציטערניש אין א''י וואס האט נישט איבערגעהיפט ירושלים, האט ער געגעבן רשות פאר די קריסטן צו איבערבויען זייערע קירכעס און מאנאסטעריעס. ווי אויך האט ער געגעבן רשות פאר להבדיל די ספרד'ישע אידן צו איבערבויען זייערע בתי מדרשים. די פרושים האבן דא געזען א גאלדענע געלעגנהייט, און זיך געוואנדען צו איבראהים פאשא, עלי'ס זון וועלכער איז דאן געווען גובערנאטור איבער א''י, און געבעטן רשות פון איבערבויען זייער בית המדרש. דער גובערנאטור האט אבער נישט מסכים געווען מיטן אויסרייד אז מען האט זיך נישט באנוצט מיט דעם בית המדרש פאר איבער די לעצטע הונדערט יאר, מה שאין כן האבן די ספרד'ישע אידן זיך יא כסדר באנוצט מיט זייערע בתי מדרשים. צו מאכן א לאנגע מעשה קורץ, האבן די פרושים אין יאר תקצ''ו (836'), באוויזן נאך העפטיגע שתדלנות צו באקומען רשות צו איבערבויען די אשכנז'ישע חצר, אבער נישט דער בית המדרש.

אין יאר ת''ר (840') האט טערקיי באוויזן צוריקצונעמען קאנטראל איבער א''י און צו ארויסשטויסן מוכאמעד. דורכאויס די קרימיע מלחמה מיט רוסלאנד  אין יאר תרט''ו (855'), האט טערקיי באשלאסן אלס א באגנאדיגונג פאר די בריטישע וועלכע האבן זיי ארויסגעהאלפן, צו גיבן אויטאראזאציע פאר דער בריטישער פילאנטראפיסט משה מאנטיפיורי צו איבערבויען דעם בית המדרש. אין חודש אלול ניין יאר דערויף, איז פארגעקומען די חנוכת בית הכנסת, פונקט אין צייט בעפאר די הייליגע טעג. די בית הכנסת האט מען א נאמען געגעבן ''בית יעקב'' נאך דער גרויסער פילאנטראפיסט 'באראן יעקב רוטשילד' וועמענ'ס זון 'באראן אברהם בנימין' האט זיך איבערגעגעבן בלב ובנפש פאר די עניי א''י. אלנפאלס, האבן די לאקאלע איינוואוינער פארגעזעצט צו דאס רופן '' די חורבה''.

 די חורבה שול האט דערגרייכט א הייעך פון פיר-און-צוואנציג מעטער, בעת וואס איר היכל איז געווען  געמאסטן אויף פערצן-ביי-פופצן מעטער. איר מאיסטעטישער צוועלף מעטער'דיגער ארון קודש איז געווען אימפאטירט פון כערסאן, אוקריינא. 

די חורבה בית המדרש איז געשטאנען אין איר פולן פראכט פאר דריי-און-אכציג יאר, אין צענטער פונעם אידישן קווארטאל וואו זי האט געדינט אלס צענטער-פונקט פאר די ארטיגע אידישע לעבן. דא איז וואו די מערסט פראמינענטע אינסטיטוציעס פון תורה און צדקה איז ארויסגעקומען.  דורכאויס די מלחמה העצמות אין יאר תש''ח (948') האבן די ירדנ'ע קרעפטן אינגאנצן צוווארפן דער בית המדרש, בלויז א טאג בעפאר די אידישע קווארטאל איז אינגאנצן געפאלן. אלט-שטאט ירושלים איז דאן געווארן פארכאפט אונטער ירדנ'ע הערשאפט, ביז אין יאר תשכ''ז (967') ווען מדינת ישראל האט איר באפרייט דורכאויס די זעקס-טאג'יגער קריג. ערב ר''ח ניסן שנת תש''ע איז געווען די גרויסער טאג ווען די חורבה בית המדרש איז באנייט געווארן אויף זעלבן ארט און אויפן זעלבן געבוי ווי זי איז אמאל געשטאנען, וואו זי דינט אלס א תל תלפיות פאר תורה און תפילה פונקט ווי אין די פארגאנגענהייט! 

בעז''ה אינעם דריטן און לעצטן חלק פון אלט-שטאט ירושלים וועלן מיר כאפן א בליק איבער די אנדערע ארטיגע היסטארישע בתי מדרשים, אויפן הר הבית, כותל המערבי, און נאך. צום ווידערזען!

'                                                              

א''י איז דורכאויס איר היסטאריע אריבער אונטער פארשידענע אימפעריעס:

פרס - 586 - 332 יוונים - 332 - 63 רוימער - 63 (לפנה"ס) - 324 ביזאטאנים - 324 - 638 ערשטע אראבער’ס - 638’ - 099’ קרייצ-ציגלער - 291' - 099' שפעטערע אראבער’ס - 516’ - 291'-  אטאמישע (טערקן) - 917' - 516'- בריטישע מאנדאט - 917’ - 948’ מדינת ישראל - 948'  …